آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٥ - دانشنامه امام حسين خدمتى سترگ به پيشگاه سيدالشهدا - خوش نژاديان صديقه

دانشنامه امام حسين خدمتى سترگ به پيشگاه سيدالشهدا
خوش نژاديان صديقه

دانشنامه امام حسين(ع); محمد محمدى رى شهرى, با همكارى سيد محمود طباطبايى نژاد و سيد روح الله سيدطبايى و ديگر محققان مؤسسه علمى فرهنگى دارالحديث; ترجمه عبدالهادى مسعودى; چاپ اول, ١٤ ج, قم: دارالحديث, ١٣٨٨ ش, ٦٦١٢ صفحه.

با گذر زمان و فراوان شدن مكتوبات در حوزه هاى گوناگون, نياز به نگارش كتاب هاى مرجع و دقيق, بيشتر نمايان مى گردد. كتاب هاى مرجع اگر با دقت لازم به نگارش درآيند و پژوهشگران از وجود آنها آگاه گردند و در دسترس باشند, بخش عمده اى از مكتوبات را تحت تأثير قرار مى دهند و به آنها جهت درست خواهند داد.
بررسى جامع و همه جانبه زندگى پيامبر(ص) و اهل بيت(عليهم السلام), از آن رو كه به فهم درست گفتار, رفتار و موضعگيرى آنان در شرايط گوناگون مى انجامد, ضرورى است; زيرا نگاه تجزيه اى و تك بعدى, از آفتِ بدفهمى مصون نيست. در نگاه جامع مى توان رشته پيوند حلقه هاى به ظاهر گسسته را پيدا كرد; چنان كه با همين نگاه مى توان تعارض ظاهرى برخى سخنان و رفتارها را برطرف ساخت.
اين جامع نگرى, تنها با پژوهش هاى علمى و روشمند درباره هر يك از اين پيشوايان, تحقّق مى يابد كه لازمه آن, حضور محقّقان با تخصّص هاى گوناگون در مراحل مختلف پژوهش است. به انجام رساندن چنين پژوهش هايى, ساليان دراز است كه دغدغه آيت الله رى شهرى و همكارانش در پژوهشكده علوم و معارف حديث بوده است.
دانشنامه امير المؤمنين(ع) كه در سال ١٣٧٩ منتشر شد, نخستين اثر از اين مجموعه بود كه پس از مدّت ها تلاش علمى, به ثمر نشست و در جامعه علمى داخل و خارج كشور, بازتاب هاى بسيار مثبت داشت.
و اينك شاهد به بار نشستن دومين تلاش در اين زمينه هستيم: دانشنامه امام حسين(ع).
گفتنى است در معرفى اين اثر گرانسنگ كه شناسايى و بازنمايى آن ضرورتى اجتناب ناپذير است, از مقدمه كتاب نيز بهره برده ايم.
مى توان تاريخ زندگانى نورانى حضرت اباعبداللّه(ع) را به پنج دوره تقسيم كرد:
ـ دوره اوّل, مقارن با حيات پيامبر(ص) (٤ ـ ١١ق);
ـ دوره دوم, از رحلت پيامبر(ص) تا پايان خلافت عثمان (١١ ـ ٣٥ق);
ـ دوره سوم, مقارن با خلافت امام على(ع) (٣٥ ـ ٤٠ق);
ـ دوره چهارم, از شهادت امام على(ع) تا هنگام مرگ معاويه و به قدرت رسيدن يزيد (٤٠ ـ ٦٠ ق);
ـ دوره پنجم, دوران قيام بر ضدّ حكومت يزيد (٦٠ ـ ٦١ق).
هر يك از دوران هاى تاريخ زندگى امام حسين(ع), ويژگى هاى قابل تأمّل و آموزنده اى دارد: يكى از مهم ترين ويژگى هاى دوره نخست, پرورش يافتن در دامان پيامبر(ص) و برخوردارى از تأثيرهاى عاطفى و معنوى پيامبر خداست.
در دوره دوم, انزواى سياسى امام(ع) و روابطشان با خُلفا و نقش ايشان در حوادث مهم ّ دوران جوانى شان (مانند فتوحات اِفريقيّه و طبرستان و پيشگيرى از قتل عثمان), ويژگى هايى هستند كه بايد مورد بررسى قرار گيرند.
ويژگى دوره سوم, حضور ايشان در جنگ هاى جمل, صفّين و نهروان و نيز حضور فعّال در كنار پدر است.
ويژگى دوره چهارم, همراهى امام حسين(ع) با تصميم گيرى هاى امام حسن(ع) در برخورد با معاويه و احترام گذاشتن كامل ايشان به برادر است; به علاوه, اعتراض ها و موضع گيرى هايى در برابر حكومت معاويه از ايشان به چشم مى خورد كه زمينه ساز حادثه عاشورا شمرده مى شوند.
و سرانجام به دوره پنجم زندگى امام(ع) مى رسيم كه هرچند از نظر زمانى, نسبت به ديگر دوره ها, كوتاه تر است, امّا مهم ترين, حسّاس ترين و افتخارآميزترين فصل تاريخ زندگانى امام حسين(ع) است.
نهضت حسينى, اواخر ماه رجب سال ٦٠ هجرى, با حركت امام حسين(ع) از مدينه به طرف مكّه, آغاز شد و با بازگشت اهل بيت ايشان به مدينه, پايان گرفت.
اين دوره كوتاه ـ كه كمتر از يك سال به طول انجاميد ـ از نظر كمّيت, بسيار كوتاه و زودگذر بود; امّا از نظر كيفيت و آثارى كه بر آن مترتّب شد, بسيار مهم, جاويد و فراموش ناشدنى است. آنچه در اين دوره كوتاه اتّفاق افتاد, نه تنها در تاريخ اسلام, بلكه در تاريخِ بشر, بى نظير است.
ضرورت بازنگرى تاريخ عاشورا
ظرفيت گسترده فرهنگى واقعه عاشورا و جايگاه ويژه آن در جهان اسلام, به ويژه نزد پيروان اهل بيت(عليهم السلام), ايجاب مى كرده است موضوع نهضت حسينى, توسط توانمندترين دانشمندان و كارشناسان, مورد تحقيق و تدقيق قرار گيرد و ابعاد متنوّع و آموزنده اين حماسه سرشار از هدايت, عزّت و سعادت را تبيين و تفسير نمايند.
امّا با كمال تأسّف, بايد گفت عدم توجّه لازم از جانب حوزه هاى علميه و شخصيت هاى بزرگ علمى شيعه به اين مسئله بسيار مهم, از يك سو, و گِرِه خوردن مراسم عزادارى سيّدالشهدا(ع) با معيشت شُمارى از مردم, از سوى ديگر, سبب شده است در بسيارى از مجالس عزادارى امام حسين(ع), تحريك عواطف مردم, جايگزين تبيين اهداف بلند نهضت حسينى گردد و بدين سان, نه تنها بازار گزارش هاى ضعيف و بى ريشه عاطفى, رونق يابد, بلكه با اين استدلال ماكياولى كه (هدف, وسيله را توجيه مى كند), راه براى جعل و دروغ در مرثيه سرايى, هموار شود.
البته بايد مطالبى را هم كه به عنوان (زبانِ حال) از سوى روضه خوانان و مرثيه سرايان, مطرح شده است و به تدريج, به (زبانِ قال) تبديل شده و مى شود, به فهرست گزارش هاى ضعيف, افزود !
بارى! پاسخگو نبودن حوزه هاى علميه و كارشناسان خبره به نيازهاى جدّى جامعه در زمينه تاريخ صحيح و اهداف بلند نهضت حسينى, سبب شده است شمار كتاب هايى كه خصوصاً در عصر حاضر درباره امام حسين(ع) تأليف شده اند, به صدها و بلكه هزاران جلد برسد; امّا كتاب هاى مستند و قابل اعتماد در جهت تبيين صحيح تاريخ نهضت حسينى و اهداف و آرمان هاى آن, بسيار اندك باشند; از اين رو, بازنگرى و بازنگارى تخصّصى تاريخ عاشورا و پاكسازى آن از مطالب بى اساس و موهن, بسيار ضرورى مى نمايد و اين, بزرگ ترين خدمتى است كه مراكز علمى و پژوهشى مى توانند به ساحت مقدّس اباعبداللّه الحسين(ع) و مكتب اهل بيت(عليهم السلام) داشته باشند.
دانشنامه امام حسين(ع), گامى است در اين راه, كه پس از سال ها تحقيق و تلاش, با همكارى شمارى از پژوهشگران مؤسسه علمى فرهنگى دارالحديث به بهره بردارى رسيده است.
دانشنامه امام حسين(ع) كه حاصل تلاش ده ساله جمعى از پژوهشگران است, با محور قرار دادن امام حسين(ع) و جستجو در بيش از پانصد مصدر تاريخى, حديثى, فقهى, تفسيرى, كلامى و… آنچه را درباره زندگانى فردى و اجتماعى, سخنان و آرا و نظريات ديگران درباره امام(ع) يافت مى شده است, در حدّ توان و امكان, گرد آورده است و پس از تجزيه و تحليل و ساماندهى منطقى مباحث, اينك در اختيار پژوهشگران قرار گرفته است.
آنچه پرداختن به اين دانشنامه را با وجود آثار فراوان ديگر در اين باره ضرورى مى سازد, عبارت است از:
١. جايگاه امام حسين(ع) و حادثه عاشورا در فرهنگ شيعه;
٢. ظرفيت گسترده حادثه عاشورا و امام حسين(ع) براى بهره برى در مسير كمال انسانى;
٣. گسترش خرافات و سوء استفاده ها از حادثه عاشورا;
٤. مغفول ماندن بخش هاى ديگر زندگانى امام حسين(ع) و غلبه نگاه تجزيه اى به زندگانى امام(ع);
٥. عدم استفاده از منابع اصيل و كهن در بيشتر آثار و تأليفات منتشر شده;
٦. عدم بررسى زندگانى امام(ع) از زاويه هاى تاريخى, حديثى, تفسيرى, كلامى, فقهى و… .
اينها و برخى ديگر از اسباب و علل, زمينه ساز پرداختن به اين پژوهش شد و اينك مى توان ادّعا كرد با جستجوى گسترده در تمامى مصادر مربوط, اعم از منابع كهن و جديد و نيز منظور داشتن ابعاد قرآنى, حديثى, كلامى, فقهى, تاريخى و اجتماعى مسئله, و نگاه تحليلى ـ انتقادى به اطّلاعات و آگاهى هاى موجود, مجموعه اى نسبتاً جامع درباره امام حسين(ع) سامان يافته است. گفتنى است با وجود همه اين كوشش ها, نمى توان كتاب را بدون برخى كاستى ها دانست; از اين رو در درآمد كتاب از همه پژوهشگران, درخواست شده با نقد و نظر خود, در هرچه كامل تر شدن اين اثر, يارى رسانند.

دانشنامه امام حسين(ع) در يك نگاه

اين دانشنامه, از پانزده بخش و ١٣٨ فصل, تشكيل شده است. گزارش اجمالى بخش ها و فصل هاى دانشنامه, از اين قرار است:

بخش يكم: زندگى خانوادگى سيّدالشهدا(ع)

در بخش نخست اين دانشنامه, چگونگى تولّد, نامگذارى, ويژگى هاى ظاهرى, چگونگى پرورش, ازدواج و شمارِ فرزندان امام حسين(ع), در شش فصل, مورد بررسى قرار گرفته است.
در فصل يكم از اين بخش, مدّت باردارى فاطمه(س) به حسين(ع) و تاريخ ولادت امام حسين(ع) و حوادث مربوط به آن, ارائه شده و شمارى از مسائل مربوط به اين موضوع, مانند حضور اسماء بنت عُمَيس به هنگام ولادت امام(ع) و رؤياى اُم ّ فضل, نقد گرديده است.
فصل دوم, درباره نامگذارى امام حسين(ع) است. در اين فصل آمده است نامگذارى امام(ع) و برادرش امام حسن(ع), از طريق وحى به پيامبر خدا(ص) صورت گرفته و پس از اشاره به نام ها, كنيه و لقب هاى ايشان, ضمن تحليلى, برخى از گزارش ها در مورد اينكه امام على(ع) در ابتدا نام (جعفر) ويا (حَرب) را براى ايشان انتخاب كرده بود, نقد و رد شده است.
در فصل سوم, ويژگى هاى چهره, اندام و هيئت ظاهرى امام حسين(ع) بيان شده است و شباهت هاى ايشان به جدّش پيامبر خدا(ص), مادرش فاطمه(س) و موساى پيامبر(ع) و نيز چگونگى رنگ كردن مو, لباس پوشيدن, عمامه گذاشتن و نقش انگشتر ايشان, گزارش شده است.
فصل چهارم, در باره چگونگى پرورش ايشان در خاندان پيامبر(ص) است. اظهار محبّت پيامبر خدا به او, بازى كردن پيامبر(ص) با او و بازى كردن او با پيامبر(ص), كُشتى گرفتن با برادرش حسن(ع) در حضور پيامبر(ص), بازى كردن او با ديگر بچّه ها و نماز خواندن او با پيامبر(ص), مى توانند آموزه هاى ارزشمندى براى تربيت فرزندان شايسته باشند كه در اين فصل, گزارش شده اند; همچنين روايات مختلفى كه دلالت بر تغذيه امام حسين(ع) از انگشتان پيامبر(ص) دارند, مورد تبيين و تحليل قرار گرفته اند.
فصل پنجم, شرحى اجمالى درباره همسران امام حسين(ع) و تحقيقى در زمينه انتساب مادر امام زين العابدين(ع) به يزدگرد (شاه ايران) دارد و در آن, به ضعف برخى گزارش ها كه همسرانى را به امام(ع) نسبت داده اند, اشاره شده است.
فصل ششم, شمارِ فرزندان امام حسين(ع) و شرح حال اجمالى آنان است و در پايان آن, تحقيقى مفصل درباره انتساب رُقَيّه به امام حسين(ع) آمده است.

بخش دوم: فضيلت ها و ويژگى هاى امام حسين(ع)

در اين بخش, ابتدا به ملاك انتخاب گزارش هاى مربوط به فضايل امام حسين(ع) و مهم ترين كمالات مشترك ميان امامان(عليهم السلام) و بارزترين ويژگى هاى سيّدالشهدا اشاره شده است; سپس به تفصيل, فضايل مشترك ميان ايشان و ساير اهل بيت(عليهم السلام), فضايل مشترك ميان ايشان و برادرش امام حسن(ع), فضايل ويژه امام حسين(ع), مكارم اخلاقى ايشان, ويژگى هاى ايشان در عبادت و شمارى از كرامات ايشان, در شش فصل, ارائه شده است:
فصل يكم, درباره فضايلى است كه ميان امام حسين(ع) و ساير اهل بيت(عليهم السلام), مشترك است; مانند طهارت از انواع پليدى هاى ظاهرى و باطنى, گستردگى دانش, مرجعيت علمى, وجوب مودّت, وجوب اطاعت و تمسّك, همراهى با پيامبر خدا(ص) در مباهله با نصاراى نجران, همتايى امام(ع) با پيامبر(ص) در وجوب تسليم بودن در برابر ايشان و حرمتِ ستيز و مخالفت با ايشان, و نزول سوره انسان (دهر) درباره آنان و نيز ساير فضايلى كه درباره اهل بيت(عليهم السلام) نقل شده است.
فصل دوم, درباره فضايلى است كه امام حسين(ع) با برادرش امام حسن(ع) در آنها مشترك اند, مانند: فرزند پيامبر خدا بودن, تصريح پيامبر(ص) به امامت آنان, جايگاه رفيع خانوادگى و برترى آنان بر ساير جوانان امّت و اهل بهشت, اهمّيت دوستى با آنان و خطر دشمنى با آنان.
فصل سوم, شامل فضايلى است كه تنها درباره امام حسين(ع) گزارش شده اند, مانند زيور آسمان و زمين بودن, محبوب ترينِ مردم بودن در نزد اهل آسمان, دعاى پيامبر(ص) براى علاقه مندان به حسين(ع) و بوسه زدن پيامبر(ص) بر پيشانى و لب هاى وى.
فصل چهارم, به فضايل اخلاقى امام حسين(ع) اختصاص دارد; مانند: عزّت نفس, حُسن خلق, شجاعت, ادب, تواضع و سخاوت; همچنين داستان هاى مختلفى از سخاوت ايشان, در اين فصل آمده است.
در فصل پنجم, علاقه امام حسين(ع) به عبادت, كثرت نماز و روزه ايشان, رفتن ايشان به حج با پاى پياده, شب زنده دارى و انواع نيكى هاى امام(ع) گزارش شده است.
در فصل ششم, شمارى از كرامات امام حسين(ع) آمده است; مانند اجابت دعاها, سخن گفتن كودك به فرمان ايشان و شفا يافتن بيمار به بركت ايشان.
گفتنى است آنچه درباره جايگاه خانوادگى و فضايل و ويژگى هاى امام حسين(ع) بدان اشارت رفت, حاكى از كمالاتى است كه زمينه ساز امامت و رهبرى ايشان اند; بنابراين بخش اوّل و دوم اين دانشنامه, مقدّمه بخش هاى بعدى آن, محسوب مى گردد.

بخش سوم: دلايل امامت امام حسين(ع) و فرزندانش

در اين بخش, ابتدا نكاتى درباره اينكه امامت از مناصب الهى و در ادامه منصب نبوّت است, ارائه شده و سپس, رهنمودهاى خداوند متعال, رواياتى از پيامبر خدا(ص) و رواياتى از ساير امامان(عليهم السلام) درباره امامت امام حسين(ع) و استمرار امامت در نسل ايشان و نيز رواياتى در مورد وصيّت هاى ايشان, در چهار فصل, گزارش شده است. گفتنى است احاديث اين بخش, به دليل آنكه اعتقادى شمرده مى شوند, از نظر سند, مورد ارزيابى قرار گرفته اند و احاديثى كه از اعتبار لازم برخوردار نبوده اند, به عنوان مؤيِّد, در كنار احاديث معتبر آمده اند.
در فصل يكم اين بخش, بر پايه روايات معتبر, اثبات شده كه موضوع رهبرى پس از پيامبر خدا(ص), از جانب خداوند, مشخّص شده و خداوند متعال, اهل بيت ايشان را به عنوان امامان امّت, برگزيده و رهبرى را در نسل امام حسين(ع) قرار داده است.
در فصل دوم, تعبيرهاى گوناگون پيامبر خدا(ص) درباره امامت سيّدالشهدا و استمرار امامت در نسل ايشان, دسته بندى شده است; بدين سان كه: اوصياى پيامبر(ص) و پيشوايان دين, از فرزندان امام حسين(ع) هستند و امامت در نسل اوست. امام حسين(ع), پدر نُه امام است و آنان, خلفاى خدا در زمين اند و از ملكه عصمت برخوردارند. آنان, رُكن دين خدا هستند و هرگز از قرآن, جدا نخواهند شد.
بر پايه گزارش هاى فصل سوم, امام على(ع), فاطمه زهرا(س) و ساير اهل بيت(عليهم السلام) تا امام هادى(ع), با صراحت, امامت سيّدالشهدا را تبيين كرده اند.
در فصل چهارم, دو وصيت نامه مكتوب امام حسين(ع), آمده كه يكى را هنگام حركت از مدينه, به اُم ّ سَلَمه سپرد و ديگرى را در كربلا, به دختر بزرگش فاطمه داد; همچنين به وصى قرار دادن خواهرش زينب(س) اشاره شده است و ضمن تحليلى, موضوع وصيّت هاى مختلف ايشان, تبيين شده است.

بخش چهارم: امام حسين(ع) پس از پيامبر(ص) تا شهادت پدر

در آغاز اين بخش, تحليلى از زندگى امام حسين(ع) در اين دوران, يعنى از هفت سالگى تا ٣٦ سالگى ايشان, ارائه شده است; سپس به نكات قابل توجّهى از زندگى ايشان در اين مقطع از تاريخ اسلام, در ضمن چهار فصل, اشاره شده است:
فصل يكم, به زندگى امام حسين(ع) از هفت سالگى تا نُه سالگى, مقارن ايّام خلافت ابوبكر (١١ ـ ١٣ ق) مى پردازد. تحقيقاً اين دوران, تلخ ترين ايّام زندگى امام(ع) بوده است. وفات جدّش پيامبر خدا(ص), شهادت مادرش فاطمه(ع) و مظلوم واقع شدن پدرش على(ع), در اين دوران اتّفاق افتاد. همراهى با پدر در دفاع از حقّش و انتقاد به ابوبكر با زبان كودكانه, از حوادث اين دوران از زندگى ايشان است.
فصل دوم, به زندگى امام(ع) از نُه سالگى تا نوزده سالگى, مقارن با خلافت عمر (١٣ ـ ٢٤ ق) اختصاص دارد. در اين دوران, خليفه دوم, براى ايشان احترام ويژه اى قائل بود. حادثه قابل توجّهى در اين مقطع از تاريخ زندگى ايشان, گزارش نشده است.
فصل سوم, ويژه زندگى امام(ع) از بيست سالگى تا ٣١ سالگى, مقارن با خلافت عثمان (٢٤ ـ ٣٥ ق) است. برخورد تند امام(ع) با ابوسفيان در آغاز خلافت عثمان, بيمارى ايشان در راه مكّه, تبعيد شدن ابوذر به رَبَذه و كُشته شدن عثمان, حوادثى در اين مقطع از تاريخ زندگى امامند. مسئله شركت امام(ع) در جنگ هاى اِفريقيّه (تونس) و طبرستان و در ماجراى دفاع از عثمان ـ كه مربوط به اين دوره است ـ نيز مورد نقد و بررسى قرار گرفته است.
فصل چهارم, به زندگى امام حسين(ع) از ٣١ سالگى تا ٣٦ سالگى, مقارن با خلافت پدرش امام على(ع) (٣٥ ـ ٤٠ ق) مربوط است. در اين فصل, حضور فعّال امام حسين(ع) در صحنه هاى سياسى و نظامى, به ويژه در جنگ هاى جمل, صِفّين و نهروان, و عنايت ويژه امام على(ع) به او و برادرش امام حسن(ع), به تفصيل, گزارش شده است.

بخش پنجم: امام حسين(ع) پس از شهادت پدر تا قيام عاشورا

در تبيين اين مقطع از تاريخ زندگى امام حسين(ع) (٤٠ ـ ٦١ ق) كه بخشى از آن, مقارن با امامت برادرش امام حسن(ع) بود, ١ سه موضوع مهم, يعنى: رفتارشناسى امام(ع) در دوران امامت برادر, موضع گيرى هاى ايشان در برابر حكومت معاويه٢ و نيز ولايت عهدى يزيد, در سه فصل, گزارش مى گردد:
فصل يكم درباره پيروى كامل امام حسين(ع) از امامِ زمان خود و احترام ويژه او نسبت به امام حسن(ع) به ويژه در مورد صلح و بيعت با معاويه و وصيّت امام حسن(ع) به ايشان است.
فصل دوم درباره سياست امام(ع) در برخورد با معاويه و سياست معاويه در برخورد با امام(ع), زمينه سازى امام(ع) براى قيام بر ضدّ حكومت بنى اميّه پس از مرگ معاويه و احساس خطر معاويه از ناحيه امام حسين(ع) است.
فصل سوم, درباره تلاش هاى معاويه براى ولايت عهدى فرزندش يزيد, به قتل رساندن سران مخالفان اين اقدام و از جمله امام حسن(ع) و سعد بن ابى وقّاص, بيعت گرفتن معاويه براى يزيد, مخالفت جدّى امام حسين(ع) با اين بيعت و سفارش هاى معاويه به هنگام مرگ به يزيد در مورد چگونگى برخورد با امام حسين(ع) است.

بخش ششم: خبر دادنِ پيشاپيش, از شهادت امام حسين(ع)

در آغاز اين بخش, پس از اشاره به قطعيّت صدور روايات پيشگويى شهادت امام حسين(ع), توضيح داده شده كه مقدَّر بودن شهادت ايشان و پيشگويى آن, منافاتى با اراده و اختيار انسان ندارد; سپس پيشگويى هايى, در چهار فصل, گزارش شده اند:
در فصل يكم, خبر دادنِ خداوند متعال از به شهادت رسيدنِ امام حسين(ع) و از اينكه: امام حسين(ع) سَرور همه شهيدان گذشته و آينده جهان است, فرزندان و همراهانش شهيد مى شوند, و شهادت, سرنوشت اوست.
پيشگويى هاى پيامبر خدا(ص) درباره شهادت امام حسين(ع) پيش از ولادت وى و در مقاطع مختلف كودكى اش, بسيار قابل تأمّل است. در اين پيشگويى ها ـ كه در فصل دومِ بخش ششم آمده ـ حتّى تاريخ شهادت, مكان شهادت, نام و مشخّصات قاتل, كيفيت قتل, مزار و زائران امام(ع) نيز مشخّص شده است.
بديهى است ساير پيشگويى هايى كه در اين بخش بدان ها اشاره شده است, ريشه در پيشگويى پيامبر(ص) و الهام الهى دارند.
پس از پيامبر(ص), امام على(ع) بيش از هر كس ديگر درباره شهادت امام حسين(ع), سخن گفته است. گفتنى است امام على(ع) در ايّام خلافتش, حدّاقل سه بار از سرزمين كربلا عبور كرده است٣ و بسيارى از پيشگويى هاى ايشان, در همين سرزمين انجام گرفته است. اين پيشگويى ها, بسيار خواندنى و عبرت آموزند. در پيشگويى هاى امام على(ع) كه در فصل دوم آمده اند, مشخّصات شركت كنندگان در قتل سيّدالشهدا, نام پرچمدار سپاه آنان و شمارى از شخصيت هاى معروفى كه در آن حضور دارند, نام قاتلان امام(ع), نام برخى از كسانى كه امام(ع) را يارى نمى كنند و بسيارى از مسائل ديگر, گزارش شده است.
در فصل چهارم از بخش ششم, به ساير پيشگويى ها درباره شهادت امام حسين(ع) اشاره شده است; مانند پيشگويى هاى: امام حسن(ع), خود امام حسين(ع), سلمان, ابوذر, ميثم, ابن عبّاس, شمارى از اصحاب امام على(ع) و كعب الأحبار.

بخش هفتم: خروج امام حسين(ع) از مدينه تا رسيدن به كربلا

در آغاز اين بخش, تحليلى نسبتاً جامع درباره زمينه ها و علل قيام امام حسين(ع) آمده است و پس از آن, مسائل مهمّى مانند امتناع امام(ع) از بيعت با يزيد, خروج امام(ع) از مدينه, فعّاليت هاى ايشان در مكّه, اعزام مسلم(ع) به عنوان نماينده خود به كوفه و شهادت مُسلم و جمعى ديگر از ياران امام(ع) و نيز زندانى شدن شمارى ديگر از آنان, پيشنهادهاى مختلف به امام(ع) مبنى بر نرفتن به كوفه و حركت امام(ع) به سوى كربلا, در هفت فصل, گزارش شده است.
معاويه, در ماه رجب سال ٦٠ هجرى به هلاكت رسيد و يزيد, جانشين او شد. يكى از نخستين اقدامات او پس از رسيدن به قدرت, بيعت گرفتن از كسانى بود كه در زمان حكومت پدرش, از بيعت با يزيد, سرپيچى كرده بودند كه شاخص ترين آنها امام حسين(ع) بود; لذا به وليد بن عُتبة بن ابى سفيان, حاكم مدينه, كتباً دستور داد از آنها بيعت بگيرد و هركس مخالفت كرد, گردنش را بزند. جريان مخالفت ورزيدن امام(ع) با يزيد و بيعت نكردن با او كه به خروج ايشان از مدينه انجاميد, در فصل نخست اين بخش, آمده است.
در فصل دوم, حوادثى كه از هنگام خروج امام(ع) از مدينه تا ورود ايشان به مكّه رخ داد, گزارش شده و در فصل سوم, رويدادهاى مهمّى كه در ايّام اقامت امام(ع) در مكّه اتّفاق افتاد (از جمله دعوت كوفيان از ايشان براى آمدن به كوفه و قيام بر ضدّ حكومت يزيد و يارى خواستن امام(ع) از بزرگان بصره) آمده است.
در فصل چهارم و پنجم, داستان رفتن مسلم از مكّه به كوفه به عنوان نماينده ويژه امام حسين(ع) تا شهادت او و شهادت جمعى از ياران امام حسين(ع) در كوفه و زندانى شدن شمارى از آنان آمده است و مواردى مانند استعفاى مسلم از نمايندگى امام در راه كوفه, محل اقامت مسلم در كوفه, تعداد بيعت كنندگان با او, جريان ترور ابن زياد و… , به عنوان گزارش هاى تاريخى, ارزيابى و تحليل شده است.
هنگامى كه روشن شد مقصد نهايى امام حسين(ع) كوفه است, افراد مختلف با انگيزه هاى گوناگون, ايشان را از اين سفر منع مى كردند. برخى از آنان مستقيم, از يزيد دستور مى گرفتند و برخى غير مستقيم, مجرى فرمان او بودند. برخى مى خواستند امام هم مانند آنان راه عافيت جويى را در پيش گيرد و برخى واقعاً به امام(ع) علاقه داشتند و چون پيشگويى هاى مربوط به شهادت ايشان را شنيده بودند, به ايشان پيشنهاد مى كردند از اين سفر, منصرف شود. متن اين پيشنهادها, در فصل ششم و شرح آنها, ضمن تحليل پايانى اين بخش, ارائه مى گردد.
در فصل هفتم, ابتدا توضيحاتى درباره نقشه مسير امام حسين(ع) از مكّه به كربلا ارائه مى شود; سپس به تلاش هاى يزيد براى منصرف كردن امام(ع) از سفر به عراق, اشاره مى شود و به دنبال آن, حوادث مربوط به حركت ايشان از مكّه تا كربلا, به ترتيب, گزارش مى شود و در پايان, تحليل مشروحى درباره ارزيابى سفر امام حسين(ع) به عراق و انقلاب كوفه مى آيد.

بخش هشتم: رسيدن امام حسين(ع) به كربلا تا شهادت ايشان

در اين بخش, متون مربوط به حادثه جانگداز عاشورا از آغاز ورود امام حسين(ع) به كربلا تا شهادت ياران, فرزندان, برادران, فرزندان برادر, فرزندان خواهر, فرزندان عمو و سرانجام, شهادت خودِ ايشان, در نُه فصل, به تفصيل, گزارش شده است:
در فصل اوّل, ابتدا توضيح داده مى شود كه امام حسين(ع) در روز پنجشنبه دوم محرّم سال ٦١ هجرى قمرى وارد كربلا شد و در روز دهم محرّم همان سال ـ كه مُصادف با مهرماه سال ٥٩ هجرى شمسى و اكتبر سال ٦٨٠ ميلادى است ـ به شهادت رسيد. در ادامه, حوادثى كه در مدّت اقامت امام(ع) در كربلا تا تهاجم نظامى دشمن به اصحاب ايشان و استقبال آنان از شهادت, به ترتيب, تبيين مى گردد و در بخش پايانى, موقعيت خيمه هاى امام و نقش آن در ميدان جنگ توضيح داده مى شود.
در فصل دوم, پس از گزارش چگونگى آرايش نظامى ياران امام حسين(ع) در برابر سپاه كوفه در روز عاشورا و ارائه تحقيقى درباره شمار دو سپاه, صحنه مقاومت جنود رحمان در برابر سپاه شيطان, ترسيم مى گردد. اين صحنه شورانگيز و عبرت آموز, با نيايش روح بخش امام(ع) در پگاه عاشورا و سخنان زهَير و بُرَير (دو تن از اصحاب امام(ع) با سپاه كوفه و اتمام حجّت امام(ع) با عمر بن سعد, آغاز مى شود.
پس از پرتاب نخستين تير ابن سعد و تيرباران شدن سپاه امام(ع) و دعوت امام(ع) از اصحاب خويش براى صبر و مقاومت, جنگ آغاز مى شود.
يياران امام حسين(ع) با شعار (يا محمّد), خود را به انبوه صف دشمن مى زدند و براى شهادت, از يكديگر سبقت مى جستند و با مقاومتى جانانه در صحنه نبرد, پى در پى, شگفتى مى آفريدند.
نماز جماعت خواندنِ امام حسين(ع) با ياران خود در صحنه نبرد در روز عاشورا, پيامى بس عميق و آموزنده براى حسينيان تاريخ بود و آرامش امام(ع) و شمارى از ياران خاص ّ او در سخت ترين لحظات جنگ, درسى عميق تر و آموزنده تر در بر داشت و رهنمودهاى امام در اين حال, بهترين جان مايه براى مجاهدان راستين تاريخ اسلام است.
شگفت انگيز آنكه شمارى از بزرگان كوفه كه ناظر صحنه بودند, به جاى آنكه به يارى امام(ع) بشتابند, به بالاى بلندى اى رفته بودند و براى پيروزى او دعا مى كردند!
پايان بخش اين فصل, سلام وداع امام(ع) و آخرين دعاى ايشان است; بدين سان, عاشورا با دعاى امام حسين(ع) آغاز مى شود و با دعاى او پايان مى يابد.
در فصل سوم, پس از تبيين مهم ترين ويژگى هاى اصحاب امام حسين(ع), چگونگى شهادت برجسته ترين ياران امام(ع) با شرح حال اجمالى آنان و سپس شمار شهداى كربلا در چهار گروه, ارائه مى گردد:
ـ دسته اوّل: شهداى كربلا از اصحاب پيامبر(ص): دو نفر;
ـ دسته دوم: شهداى كربلا از اصحاب امام على(ع): هشت نفر;
ـ دسته سوم: شهداى كربلا از اهل بيت امام حسين(ع): هجده نفر (در ادامه اين گزارش, به نام چهل و چهار نفر ديگر كه در روايات شاذ آمده نيز اشاره شده است);
ـ دسته چهارم: شهداى كربلا از ياران امام حسين(ع): ٨٥ نفر.
گفتنى است افزون بر افراد مورد اشاره, نام اشخاص ديگرى نيز در شمار شهداى كربلا آمده است كه به دليل معتبر نبودن گزارش هاى مربوط به آنها, در اين دانشنامه به آنها اشاره اى نشده است.
نكته ديگر اينكه جمع ميان گزارش مشهور ـ كه شمار سپاه امام حسين(ع) را ٧٢ نفر ذكر كرده اند و عدد ١٥٧ كه در مورد شهداى كربلا آمده, موضوع مقاله اى تحليلى در فصل دوم است.
در فصل هاى چهارم تا هشتم, چگونگى شهادت جانگداز فرزندان, برادران, فرزندان برادر, فرزندان خواهر و فرزندان عقيل (عموى امام حسين(ع)), به تفصيل, گزارش شده است.
در فصل پايانى اين بخش نيز حوادث جانسوز آخرين لحظات زندگى افتخارآميز سَرور شهيدان, گزارش شده است. امام حسين(ع) دختر بزرگش فاطمه را خواست و نوشته اى را كه در هم بسته شده بود و نيز وصيّت نامه خود را تحويل او داد تا پس از واقعه كربلا به برادرش امام زين العابدين(ع) برساند.
ايشان سپس براى آخرين بار و به قصد اتمام حجّت, از مردم كوفه يارى طلبيد. آنها گريستند, ولى يارى اش نكردند; پس يك تنه به ميدان رفت و على وار به صف دشمن زد.
در حالى كه امام(ع) به شدّت تشنه بود, باران تير از هر سو, او را فرا گرفت. تيرى بر پيشانى, تيرى بر سينه, تيرى بر گلو و تيرى بر دهان او فرو نشست و… .
در پايان اين فصل, گزارش هايى درباره شمار زخم هاى بدن امام(ع) و رواياتى درباره قاتل ايشان آمده است.

بخش نهم: وقايع پس از شهادت امام حسين(ع)

در بخش نهم, حوادثى كه پس از شهادت امام حسين(ع) در كربلا به وقوع پيوست, پديده هاى خارق العاده اى كه در منابع معتبر گزارش شده, چگونگى دفن شهدا, سرنوشت سرهاى مقدّس شهدا و كراماتى كه از سر مقدّس سيّدالشهدا(ع) ديده شد, چگونگى حركت خاندان اباعبداللّه(ع) از كربلا به كوفه و از كوفه تا شام و بازگشت آنها از شام به مدينه, در هشت فصل, ارائه مى شود.
پس از شهادت امام حسين(ع), سپاه كوفه نهايتِ قساوت و بى رحمى را در برخورد با بدن هاى مطهّر شهدا و اهل بيت سيّدالشهدا(عليهم السلام) به نمايش گذاشت.
گزارش هاى مربوط به مصائب جانكاه بازماندگان حسين(ع), غارت لباس هاى امام(ع), اسب دوانى بر جسد مطهّر ايشان, غارت آنچه در خيمه ها بود و نيز غارت زيورآلات خاندان رسالت, به آتش كشيده شدن خيمه ها, و اظهار شادمانى يزيد و يزيديان از آنچه براى اهل بيت(عليهم السلام) پيش آمد, در فصل نخست اين بخش است.
در فصل دوم, پديده هاى خارق العاده مرتبط يا مقارن با واقعه كربلا گزارش شده است; مانند تحقّق پيشگويى پيامبر(ص) نزد اُم ّ سلمه و ابن عبّاس درباره شهادت امام حسين(ع), خورشيدگرفتگى, سرخ شدن آسمان, گريه آسمان و زمين, نوحه گريِ جن, فرياد جبرئيل و… .
در فصل سوم, حضور پيامبر(ص) به هنگام دفن شهدا, دفن كنندگان امام و يارانش, جايگاه قبور شهدا و ديده شدن بدن سيّدالشهدا در قبر توسّط عامل متوكّل عبّاسى, گزارش شده و در پايان, پژوهشى درباره چگونگى دفن شهدا و روز دفن آنها ارائه گشته است.
در ادامه, حوادث مربوط به سرهاى مقدّس شهدا, فرستاده شدن آنها به كوفه و شام و گردانده شدن آنها در شهرها, محل ّ دفن سر منوّر سيّدالشهدا و كراماتى كه از آن مشاهده شد, در فصل هاى چهارم و پنجم آمده است.
فصل ششم, با پژوهشى درباره شمار اسرا و باقيماندگان از همراهان امام حسين(ع) در واقعه كربلا آغاز مى شود و در ادامه, چگونگى بردن اهل بيتِ امام(ع) از كربلا و ورود آنها به كوفه و حوادثى كه در مدّت اقامت آنها در كوفه اتّفاق افتاد, ارائه, و از جمله, دفاع دليرانه عبداللّه بن عفيف از اهل بيت امام در مسجد كوفه كه به شهادت او انجاميد, گزارش مى گردد.
مهم ترين و آموزنده ترين حوادث دوران كوتاه اقامت اهل بيت امام حسين(ع) در كوفه, سخنرانى هاى حماسى و آتشين امام زين العابدين(ع), فاطمه صغرا, اُم ّ كلثوم و به ويژه زينب كبرا(عليهم السلام) بود.
پايان بخش اين فصل, گزارشى مربوط به شهادت دو كودك منسوب به مسلم بن عقيل است كه از زندان ابن زياد گريخته بودند; امّا بيشتر منابع تاريخى, آن دو را فرزندان عبداللّه بن جعفر مى دانند.
در فصل هفتم, چگونگى فرستاده شدنِ اهل بيتِ سيّدالشهدا از كوفه به شام, تبيين مى گردد. در آغاز اين فصل, پژوهشى قابل دقّت درباره مسير اسرا از كوفه به شام, ارائه مى شود كه آنان را از كدام راه به شام برده اند: از راه باديه (حدود ٩٠٠ كيلومتر) يا از راه كنار فرات (حدود ١٣٦٠ كيلومتر) و يا از راه موصل (حدود ١٦٢٧ كيلومتر). در ادامه, رنج هايى كه خاندان پيامبر(ص) در راه شام ديدند و حوادث و مصائب جانگدازى كه در دوران حضور آنان در دمشق به وقوع پيوست, گزارش شده است. مهم ترين حادثه اين دوران, سخنرانى زينب(س) در مجلس يزيد و سخنرانى امام زين العابدين(ع) در مسجد دمشق بود كه آگاه سازى عامّه مردم و موضعگيرى خواص را در پى داشت.
تأمّل در گزارش هاى فصل هشتم از بخش نهم, نشان مى دهد حضور اهل بيتِ سيّدالشهدا در شام, از نظر سياسى و اجتماعى, به زيان حكومت يزيد تمام شد.
پايان بخش اين فصل, گزارش هاى مربوط به بازگشت خاندان رسالت به مدينه و نيز گزارش زيارت نخستين زائر قبر سيّدالشهدا (يعنى جابر بن عبداللّه انصارى) است كه در اين باره, سه مسئله تاريخى, مورد بررسى قرار مى گيرد: ١. عبور اهل بيت امام(ع) از كربلا در بازگشت از شام; ٢. امكان حضور جابر در اربعين اوّل در كربلا; ٣. ديدار جابر و اهل بيتِ سيّدالشهدا دركربلا.

بخش دهم: بازتاب شهادت امام حسين(ع) و فرجام كسانى كه در كشتن او و يارانش نقش داشتند

در آغاز بخش دهم, تحليلى درباره بازتاب هاى اجتماعى و آثار تكوينى واقعه عاشورا و نيز چهار جنبشى كه تحت تأثير مستقيم يا غير مستقيم امواج سياسى و اجتماعى اين واقعه تا ده سال پس از آن پديد آمد, ارائه مى شود.
پس از آن, متن گزارش هاى مربوط به بازتاب شهادت سيّدالشهدا و يارانش در ميان شخصيت هاى برجسته آن روز جهان اسلام, در ميان جنايتكاران و خانواده هاى آنها, در جامعه عراق و حجاز و حتّى در ميان غير مسلمانان, در پنج فصل, مطرح مى گردد و در فصل ششم, سرنوشت شوم كسانى كه در اين حادثه نقش داشتند و نيز مردمى كه از يارى كردن امام(ع) سر باز زدند, تبيين مى شود.

بخش يازدهم: عزادارى و گريه براى امام حسين(ع)

بخش يازدهم با تحليلى بسيار مهم و كاربردى درباره فلسفه تداوم عزادارى براى سيّدالشهدا(ع) و آثار و بركات آن, ويژگى هاى مجالس عزادارى هدفمند و آسيب شناسى عزادارى براى امام حسين(ع), آغاز مى گردد.
در فصل يكم, پس از نقل احاديثى كه به عزادارى براى سيّدالشهدا (به خصوص در دهه اوّل محرّم) توصيه مى نمايند, نخستين عزاداران امام(ع) پس از واقعه كربلا و نخستين كسانى كه در عزاى ايشان لباس سياه پوشيدند, معرّفى مى شوند و در پايان, سير تاريخى مراسم عزادارى حسينى از قرن اوّل هجرى تا عصر حاضر, ضمن تحليلى خواندنى, پيش روى پژوهشگران قرار مى گيرد.
در فصل دوم, تأكيد بر ذكر مصائب سيّدالشهدا(ع), سه بار درود گفتن بر ايشان هنگام يادآورى ايشان, به يادآور آوردن تشنگى امام(ع) در هنگام نوشيدن آب و همچنين ذكر مصائب امام حسين(ع) نزد امام باقر و امام صادق(ع) آمده است.
در فصل سوم, پس از نقل روايتى درباره علّت اهمّيت ويژه روز عاشورا, به آداب اين روز, اشاره شده است كه عبارت اند از: تعطيلى عمومى, اجتناب از لذّت ها, بر پا داشتن مجالس عزادارى در منزل يا شركت در مجالس عزادارى, تسليت گفتن به يكديگر و نيز خواندن نماز و دعا و زيارت ايشان.
موضوع فصل چهارم, گريستن و گرياندن در مصيبت ابا عبداللّه الحسين(ع) است. در اين فصل, پس از نقل احاديثى درباره تشويق به گريستن و اظهار حزن و جزع نمودن در مصيبت امام حسين(ع), توضيحى درباره حديثى از ايشان كه مى فرمايد: (أنا قتيل العَبَرة): من كشته اشكم);٤ مى آيد و سپس ثواب گريه كردن بر سيّدالشهدا(ع) و پاداش سرودن شعر در مصيبت ايشان و گزارش هايى شورآفرين درباره گريستن آدم(ع), ابراهيم(ع), عيسى(ع), خاتم انبيا(ص) و خاندان او و نيز گريه فرشتگان, پريان, انواع حيوانات, آسمان, زمين و بلكه همه چيز و حتّى دشمنان سيّدالشهدا(ع) بر ايشان, ارائه مى گردد.

بخش دوازدهم: مرثيه هايى در سوگ امام حسين(عليه السلام) و يارانش

در ابتداى بخش دوازدهم, پس از دسته بندى محتوايى اشعارى كه در طول چهارده قرن در رثاى سيّدالشهدا(ع) و يارانش سروده شده اند, ضمن مقاله اى تحليلى, تحوّلات شعر عاشورايى و فراز و فرود آن, بررسى مى گردد و در ادامه, نمونه هايى از اشعارى كه در اين باره سروده شده اند, به ترتيب تاريخى, در هفت فصل, گزارش مى شوند.٥

بخش سيزدهم: زيارت امام حسين(ع)

درآمد بخش سيزدهم, نكاتى قابل توجّه در باره واژه شناسى (زيارت), ريشه يابى آن در فطرت, زيارت زندگان و مردگان از نگاه اسلام, تشويق احاديث اسلامى به زيارت قبور پيامبر خدا و اهل بيت(عليهم السلام), فضيلت زيارت امام حسين(ع) و مهم ترين آداب و آسيب شناسى آن را تقديم پژوهشگران مى نمايد. در پى آن, احاديث مربوط به فضايل زيارت قبر سيّدالشهدا(ع), آثار و بركات آن, هشدار نسبت به ترك آن, حضور فرشتگان و ارواح انبيا و اولياى الهى در مزار ايشان, آداب زيارت و زيارت نامه هاى مختلف و نايب گرفتن براى زيارت ايشان, در شانزده فصل آمده است.

بخش چهاردهم: مزار امام حسين(ع)

در بخش چهاردهم, پس از تبيين تاريخچه حرم حسينى, احاديثى درباره فضيلت مزار امام حسين(ع) و بركات تربت مزار ايشان, در سه فصل, گزارش مى شود:
در فصل نخست, زيارتگاه امام حسين(ع) به عنوان باغى از باغ هاى بهشت, معرّفى شده كه دعا در آن, اجابت مى شود; همچنين مخيّر بودن مسافر در قصر و اتمام نمازهاى چهارركعتى, از فضايل محدوده حرم سيّدالشهدا شمرده شده است. در اين فصل, پژوهشى درباره محدوده تخيير مسافر در قصر و اتمام نيز ارائه مى شود.
فصل دوم درباره شفا خواستن از خداوند به واسطه تربت مزار امام حسين(ع), آداب آن و نيز موانع بهره مندى از بركات تربت مزار ايشان است و چند نمونه از شفايافتگان به بركت استشفا به تربت سيّدالشهدا(ع) نيز معرّفى شده اند; همچنين محدوده تربت ايشان كه مى توان با آن استشفا نمود, در ضمن مقاله اى تحليلى توضيح داده شده است.
در فصل سوم, احاديث مربوط به ساير بركات تربت امام حسين(ع) گزارش شده است; مانند بهره گيرى از آن در موارد ترس و وحشت, مضاعف شدن ثواب نماز با سجود بر آن, فضيلتِ ساختن تسبيح يا كام برداشتن نوزاد با آن و… .

بخش پانزدهم: حكمت هاى رسيده از امام حسين(ع)

امام حسين(ع) به دليل شرايط سياسى دوران امامتش, ميراث علمى فراوانى ندارد; امّا اين, به معناى بسته بودن راه بهره گيرى از درياى علم و حكمت ايشان نيست. در بخش پايانى دانشنامه امام حسين(ع), پس از تبيين اين موضوع و تفسير معناى (حكمت) در لغت و در قرآن و حديث, حكمت هاى منثور و منظومِ نقل شده از ايشان يا منسوب به ايشان, در زمينه هاى معرفتى, سياسى, عبادى, اخلاقى و عملى, در ده باب و پنجاه و پنج فصل, در معرض ديد محقّقان و علاقه مندان قرار مى گيرد. گفتنى است شمارى از اين حكمت ها در بخش هاى مختلف اين دانشنامه آمده و در اين بخش, به صورت دسته بندى شده, با ترتيب زير, ارائه مى گردد:
باب يكم: حكمت هاى نقل شده از امام حسين(ع) درباره عقل, علم, حكمت و يقين, در سه فصل.
باب دوم: حكمت هاى اعتقادى درباره خداشناسى, ايمان, اسلام, قضا و قدر, بازگشت مردگان به دنيا و زندگى پس از مرگ, در پنج فصل.
باب سوم: حكمت هاى اعتقادى, سياسى و اخلاقى درباره امامت, امّت, فضايل اهل بيت(عليهم السلام) و رهبرى آنان, پيروان اهل بيت(عليهم السلام) و همچنين سخنان امام حسين(ع) در برخورد با معاويه, سخنان ايشان درباره بيعت با يزيد و علل قيام ايشان بر ضدّ يزيد, رد كردن پيشنهاد سكوت, سخنان ايشان در كربلا و مطالبى كه درباره صبر و مقاومت فرموده, سخنانى كه درباره وفاى اصحاب خود فرموده, رؤياهاى ايشان درباره پيش بينى هاى آينده و اجابت دعاهاى امام(ع) و كرامات ايشان, در پانزده فصل.
باب چهارم: حكمت هايى درباره عبادت خدا, اذان, وضو, نماز, روزه, حج, عمره, طواف, جهاد, خمس, زكات, امر به معروف و نهى از منكر, قرائت قرآن, ذكر, دعا, صلوات بر پيامبر(ص), خانه خدا, طلب حلال و انفاق در راه خدا, در چهارده فصل.
باب پنجم: حكمت هاى اخلاقى و عملى درباره اخلاق و رفتار نيكو, مكارم اخلاقى پيامبر(ص), مكارم اخلاقيِ امام حسين(ع), آداب همنشينى, سلام كردن, اخلاق و رفتار ناشايست و نيز رهنمودهايى طبّى, در يازده فصل.
باب ششم: حكمت هاى جامعى كه در قالب احاديث قدسى, يا احاديث نبوى و علوى, به وسيله امام حسين(ع) يا از خودِ ايشان روايت شده است.
در باب هفتم, حكمت هاى گوناگونى كه در زمينه هاى مختلف از امام حسين(ع) نقل شده اند و در ابواب و فصول پيشين جاى نگرفته اند, ارائه مى شوند.
در آغاز باب هشتم, پژوهشى درباره اشعار امام حسين(ع) و ديوان منسوب به ايشان ـ كه در باب دهم مى آيد ـ ارائه مى شود و پس از بررسى مصادر تاريخى, ادبى و حديثيِ اشعار ايشان و ارزيابى استناد آنها به امام(ع) و دسته بندى محتوايى آنها, شعرهايى كه در زمينه هاى مختلف از ايشان نقل شده, گزارش مى گردند.
در باب نهم, تمثّل هاى امام حسين(ع) به اشعار ديگران, جمع آورى شده است.
باب دهم نيز به گزارش ديوان منسوب به ايشان, اختصاص دارد. گفتنى است اشعار اين ديوان, با ابيات منسوب به امام(ع) در ساير مصادر ـ كه در باب هشتم آمده اند ـ مشابهتى ندارند و اين خود, دليل عمده براى ترديد در انتساب اين ديوان به امام(ع) محسوب مى شود.

ويژگى هاى (دانشنامه امام حسين(ع))

شمارى از ويژگى هاى برجسته اين دانشنامه بدين قرار است:

١. بازنگرى تاريخ زندگى امام حسين(ع)

گذشت كه بازنگرى تاريخ عاشورا و پاكسازى آن از مطالب سست و بى اساس, بزرگ ترين خدمتى است كه امروز, مراكز علمى و پژوهشى مى توانند به ساحت قدسى ابا عبداللّه(ع) و مكتب اهل بيت(عليهم السلام) داشته باشند. دانشنامه امام حسين(ع), گامى سترگ است در اين راه, و بدين سان, اصلى ترين ويژگى اين دانشنامه, بازنگرى تخصّصى زندگى امام حسين(ع) و به خصوص تلاش براى تحريف زدايى از تاريخ عاشوراست. ساير ويژگى هاى اين پژوهش كه در پى خواهند آمد, به گونه اى مرتبط با اين ويژگى اصلى هستند.

٢. استناد به منابع كهن و قابل استناد

نخستين اقدام اساسى در جهت بازنگرى زندگى امام حسين(ع), مستند ساختن متن گزارش ها به منابع كهن و قابل استناد است; از اين رو كوشيده شده متن اين دانشنامه, از منابع حديثى و تاريخى معتبر و قابل استناد, گزينش گردد. بر اين پايه, تكيه گاه اصلى تدوين آن, در درجه نخست, منابعى هستند كه تا قرن چهارم و پنجم هجرى نگارش يافته اند و در مراتب بعد, منابع تأليف شده تا قرن هفتم هجرى و پس از آن, آثار تا قرن نهم.
مقتل نگارى هاى قرن دهم هجرى به بعد, مورد استناد نيستند; جز براى نقد و اهدافى مانند آن, كه در اين صورت, به معتبر نبودن گزارش, اشاره شده است.
در پژوهش هاى تاريخى, سختگيرى هاى معمول در روايات فقهى, معمول نيست, بلكه بيشتر, چگونگى و استوارى يا نااستوارى متن, مورد توجّه است و براى رسيدن به حقيقت, بايد از قرائن مختلف, بهره گرفت.
بر اين اساس, در جمع آورى گزارش ها و گزينش آنها, افزون بر تلاش براى مستند كردن آنها به منابع معتبر, اصلى ترين معيار, (نقد متن) است و محققان اين مجموعه كوشيده اند از راه تأييد مضمون گزارش ها با قرائن عقلى و نقلى, براى پژوهشگر, نوعى اطمينان به گزارش, حاصل كنند; از اين رو احاديث مُنكَر نيامده, گرچه در منابع معتبر وجود داشته باشند, و اگر در موارد خاصّى, گزارشى غير معتبر ذكر شده است, چراييِ آن را توضيح داده اند.
اين نكته نيز قابل توجّه است كه مبنا در نگارش اين دانشنامه, بررسى اسناد روايات نيست; ليكن در بخش امامت امام حسين(ع), به دليل اهمّيتِ اعتقادى موضوع, افزون بر آنچه بدان اشارت رفت, بررسى اسناد نيز مورد توجّه قرار گرفته است.

٣. بهره گيرى از منابع شيعه و اهل سنّت

امام حسين(ع), نه تنها پيشواى سوم پيروان اهل بيت(عليهم السلام), بلكه شخصيتى بزرگ در جهان اسلام است كه داراى وجهه بين المللى و فرادينى و مورد احترام پيروان همه مذاهب اسلامى و آزاديخواهان جهان است; از اين رو استناد به منابع اهل سنّت در كنار منابع پيروان اهل بيت(عليهم السلام), افزون بر تقويت مضمون گزارش ها, بر اعتبار جهانيِ دانشنامه اى كه ابعاد گونه گون زندگى امام(ع) را گزارش مى كند, مى افزايد و مخاطبان بيشترى را جذب خواهد كرد.
گفتنى است منابع كهن و قابل استناد فراوانى از اهل سنّت, مانند تاريخ الطبرى, أنساب الأشراف, الفتوح ابن اعثم و… , تاريخ عاشورا را گزارش كرده اند كه در كنار منابع شيعه, در اين دانشنامه, مورد بهره بردارى قرار گرفته اند.

٤. جامعيت همراه با گزيده نگارى

از ويژگى هاى مهم اين دانشنامه, با ارجاع گزارش هاى همگون به يكديگر, جامعيت همراه با گزيده نگارى است. در اين شيوه, همه متون حديثى كه در منابع فريقين آمده اند, در معرض ديد پژوهشگر قرار مى گيرند; امّا جز در مواردى خاص, ٦ تكرار نمى شوند, بلكه برگزيده آنها در متن كتاب مى آيد و در پاورقى, به متون مشابه, اشاره مى گردد.

٥. نقد منابع معتبر

هر چند گزارش منابع معتبر, براى دستيابى به واقعيت, سودمند است, امّا اعتبار منبع, لزوماً به معناى درستى همه گزارش ها نيست.
اين دانشنامه نه تنها گزارش هاى منابع غير معتبر را در صورت نياز, مورد نقد قرار مى دهد, بلكه گاه گزارش هاى منابع معتبر را نيز ارزيابى كرده, نادرستى آنها را روشن مى سازد; مانند گزارش هاى مربوط به حضور اسماء بنت عُمَيس در جريان ولادت امام حسين(ع); در صورتى كه وى در آن تاريخ, همراه شوهرش جعفر بن ابى طالب, در حبشه بوده است يا مشاركت امام(ع) در جنگ هاى فتح اِفريقيّه(تونس) و طبرستان, ٧ يا استعفاى مسلم بن عقيل از نمايندگى امام(ع), ٨ يا مخفى شدن امام زين العابدين(ع) در دوران اسارت٩ و… .

٦. تبيين و تفسير, در كنار گزارش

كتاب هاى تاريخى, معمولاً يا صرفاً به نقل و گزارش حوادث تاريخى مى پردازند و يا از زاويه تحليل و تفسير, به رويدادها مى نگرند; امّا دانشنامه امام حسين(ع), سعى دارد از هر دو شيوه استفاده كند; بدين سان كه پيش از نقل متن گزارش درباره مسائل مختلف و يا پس از آن, در صورت نياز, تفسير و تبيين نكات مهم تاريخى, جمع بندى گزارش ها و تحليل رويدادها را پيش ديد خوانندگان جستجوگر قرار مى دهد.

٧. بررسى تفصيليِ مسائل مرتبط با حادثه عاشورا

در اين كتاب, افزون بر تبيين, تفسير و نقد گزارش هاى تاريخى, مسائل و مباحث مهم و محورى مرتبط با حادثه عاشورا, مانند زمينه ها و فلسفه نهضت حسينى, ارزيابى سفر امام حسين(ع) به عراق و انقلاب كوفه, ارزيابى كارنامه مسلم بن عقيل در كوفه, پيامدهاى واقعه عاشورا و نقش مستقيم و غيرمستقيم آن در جنبش هاى پس از آن, مسائل مربوط به عزادارى سيّدالشهداء(ع) به ويژه آسيب شناسى و سير تاريخى آن و تاريخچه عمارت حرم امام حسين(ع), به تفصيل مورد بررسى و تحليل قرار گرفته است.

٨. جمع بندى و تحليل روايات متعارض

شمارى از روايات رسيده از اهل بيت(عليهم السلام) بر حسب ظاهر, در مورد برخى از مسائل مربوط به امام حسين(ع), تعارض دارند; مانند احاديثى كه درباره نامگذارى امام(ع) وارد شده اند يا احاديثى كه تغذيه امام حسين(ع) از انگشتان يا زبان پيامبر(ص) را گزارش كرده اند, يا احاديثى كه ثواب زيارت سيّدالشهدا را با ثواب حج و عمره, مقايسه نموده اند. جمع بندى و تحليل اين گونه روايات, پژوهشگر را با (فقهُ الحديث) و فهم نقل هاى مختلف, آشنا مى سازد.

٩. كاربردى بودنِ محتوا

دانشنامه امام حسين(ع) صرفاً تاريخى نيست كه متون و اسناد تاريخى مرتبط با حسين بن على(ع) را گزارش و تحليل كند, بلكه در گزينش متون و ارائه تحليل ها, واقعيت ها و نيازهاى روز, در نظر گرفته شده است. اين مجموعه, مرجعى غنى و كارآمد براى پژوهشگران, گويندگان, نويسندگان, هنرمندان, فيلمنامه نويسان و همه كسانى است كه مى خواهند حسين بن على(ع) را به عنوان الگوى يك زندگى شرافتمندانه به جامعه معرّفى كنند و نيز به همه آزاديخواهانى كه مى خواهند از روش آن پيشواى بزرگ, سرمشق بگيرند.

١٠. تنظيم منطقى و آسان ياب

گزارش ها و تحليل ها به گونه اى تنظيم يافته اند كه پژوهشگر با نگاهى اجمالى و گذرا, در جريان كلّى مطالب كتاب قرار گيرد و در اسرع وقت, به سادگى بتواند مطلب مورد نظر خود را بيابد; به سخن ديگر, عناوين, همچون نمودارى درختى تنظيم شده اند; به گونه اى كه گوياى محتواى بخش ها و فصل ها باشند و همه محتواى كتاب را شامل شوند.

١١. فراهم ساختن نيازهاى پژوهشى فرعى

به منظور تسهيل كار پژوهشگرانى كه به اين دانشنامه مراجعه مى كنند, نيازهاى فرعيِ پژوهشى آنان نيز فراهم شده است تا براى دستيابى به مسائل جزئى, نياز به مراجعه به منابع ديگر, نداشته باشند. شرح حال اجمالى اشخاص و گزارش اختلاف نام هاى آنان در منابع مختلف, تبيين الفاظ دشوارياب, توضيح مكان ها و نكات مبهم گزارش ها, تا جاى ممكن, در متن كتاب يا در پانوشت, انجام شده است; همچنين مكان هاى تاريخى, با نقشه هاى گوياى طرّاحى شده توسّط متخصّصان (با همكارى محقّقان پژوهشكده علوم و معارف حديث), به دقت, معرّفى شده اند.

١٢. روش دانشنامه در تكريم

در گزارش متون حديثى و تاريخى, در صورتى كه متن مورد استناد, از پيامبر(ص) و اهل بيت(عليهم السلام) نقل شده باشد, نام آن بزرگواران, همواره با تكريم آورده مى شود; هر چند در منبع چنين نيامده باشد, و اگر متن از غير پيامبر(ص) و اهل بيت(عليهم السلام) نقل شده باشد, فقط به ذكر نام, بسنده مى گردد.

تحليل ها و نكته ها

اين مجموعه علاوه بر آنكه ٤١٩١ متن روايى و تاريخى را در خود جاى داده است, با بيش از چهارصد تحليل و بيان كه بخش عمده اى از آنها نو و قابل توجه اند به سترگى اثر افزوده است. اشاره به برخى موارد كه بيشتر جلب توجه مى كند, مناسب است:
ـ تحليلى ارزشمند در مورد هدف قيام امام;
ـ نقد حضور اسماء بنت عميس در مراسم ازدواج حضرت فاطمه(س) و تولد حسنين(ع);
ـ تحليل در خور توجه در مورد انتساب حضرت رقيه به امام حسين(ع);
ـ نقد سخن مشهور كه نيمى از ياران امام حسين(ع) در تيرباران اول دشمن به شهادت رسيدند;
ـ تحليلى نو در مورد موقعيت خيمه ها و نقش آنها در كارزار;
ـ نقد شمارى از روضه هاى مشهور از جهت مدرك و محتوا;
ـ سير تاريخى بارگاه سيدالشهدا(ع) و تحول در آن;
ـ تحليلى مفصل در باره ارزيابى سفر امام حسين(ع) به عراق و دليل اين انتخاب;
ـ نگاهى تحليلى به عملكرد مسلم در كوفه;
ـ زندگى نامه مفصل شهداى كربلا;
ـ تحليلى در مورد تعداد شهيدان كربلا;
ـ پژوهش در مورد محل دفن سر مقدس امام و ديگر شهيدان;
ـ تحليلى باارزش در مورد مسير حركت اسيران از كوفه به شام و از شام به مدينه;
ـ ارائه پنج نقشه جديد و ابتكارى و دقيق از كوفه و مسيرهاى حركت كاروان حسينى از مدينه به كربلا و بازگشت اسرا;
ـ تحليل در مورد اربعين;
ـ تأثير و نقش عاشورا در جنبشهاى پس از آن;
ـ سرنوشت شوم فاجعه آفرينان كربلا;
ـ درآمدى بر عزادارى و گريه بر امام حسين(ع);
ـ سير تاريخى عزادارى;
ـ بررسى تحول ها در شعر عاشورايى;
ـ درآمدى بر زيارت امام حسين(ع);

در دست انجام

نظر به اهميت و گستردگى اين دانشنامه, در ارتباط با آن, چند كار ديگر نيز در دست انجام است كه به اجمال آنها را ذكر مى كنيم:
١. تدوين فهرست هاى گوناگون آيات, اعلام, اماكن, اشعار و… كه مجلد پانزدهم را تشكيل مى دهد.
٢. ترجمه عربى. در متنى كه در حال حاضر چاپ شده است, متون تاريخى به زبان عربى در صفحه هاى سمت راست و ترجمه در صفحه هاى مقابل است, اما تفسير و تحليل ها و نيز پيش گفتار و درآمد طولانى در جلد نخست, به فارسى نگارش يافته است.
٣. خلاصه (عربى ـ فارسى). خلاصه دانشنامه نيز به زودى نشر خواهد يافت.
٤. خلاصه (عربى).
٥. مقتل (فارسى ـ عربى). مراثى معتبر سيدالشهدا(ع) به صورت جداگانه در دو مجلد نشر خواهد يافت.
٦. مقتل (عربى).
سخنان آن حضرت در دو مجلد تحت عنوان (حكمت نامه امام حسين) و (جواهر الحكمه) و نيز فرهنگ عزادارى چاپ شده است.
موضوعات پژوهشى ديگر نيز بر پايه اين دانشنامه مد نظر است, اما چون هنوز به تصويب نهايى نرسيده است, از ذكر آنها خوددارى كرديم.

پی نوشت ها:

١. امام حسن(ع) در سال ٥٠ هجرى به شهادت رسيد.
٢. معاويه, در سال ٦٠ هجرى مُرد.
٣. ر. ك به: ج ٣, ص ٢٤٩ (بخش ششم / فصل سوم / پيشگويى درباره شهادت او هنگام عبور از كربلا).
٤. ر. ك به: ج ١٠, ص ٣٤, ح ٢٧٦٥.
٥. گفتنى است در ترجمه فارسى, اشعارى كه تا قرن چهارم به عربى سروده شده اند, ترجمه گشته اند و پس از آن, نمونه هايى از اشعار فارسى ارائه مى شوند.
٦. اين موارد, عبارت اند از: تعدّد ابواب و عناوين, اختلاف اساسى گزارش ها, وجود پيام و نكته ويژه اى در هر يك از گزارش ها.
٧. ر. ك به: ج ٢, ص ٣٢٤ (بخش چهارم / درآمد).
٨. ر. ك به: ج ٤, ص ٧٠ (بخش هفتم / فصل چهارم / تأمّلى در گزارش هاى مربوط به استعفاى مسلم از نمايندگى امام حسين(ع).
٩. ر. ك به: ج ٨, ص ١٧١ (بخش نهم / فصل ششم / سخنى در باره گزارش هاى مربوط به پنهان شدن امام زين العابدين(ع).